Moment przełomowy
Klasyczne zawody prawnicze
Z 'wymiaru sprawiedliwości' w stronę gospodarki
Doradca i ekspert prawny w gospodarce
Recesja gospodarcza a rynek usług prawniczych w Polsce
Inne dobre miejsca pracy
Bądź aktywny!
Droga Studentko! Drogi Studencie!
Rozpoczynasz studia prawnicze w historycznym momencie. Polska
wchodzi do Unii Europejskiej. Unia jest formą regionalnej globalizacji. Aby móc
w niej sprawnie funkcjonować, polski prawnik powinien mieć wiedzę nie tylko o
wewnętrznym prawie Polski, ale i rozległą o prawie wspólnotowym, a także
posługiwać się takimi samymi narzędziami jak inni prawnicy europejscy.
Polskie prawo zostało generalnie już dostosowane do prawa
wspólnotowego, ale Unia nie jest statyczna, a prawo wspólnotowe wciąż się
zmienia. Polski system prawa zostanie zintegrowany z systemem wspólnotowym na
trwałe siecią skomplikowanych powiązań. Wyobraź sobie winogrono z 25-cioma
gronami (systemy prawne państw członków Unii) – prawo wspólnotowe to gałązka
wiążąca te systemy, płyną nią soki, które je zasilają.
Tak więc podczas studiów będziesz zajmował się przede wszystkim
treścią prawa polskiego i prawa Unii Europejskiej oraz kształcił umiejętności
warsztatowe. Są takie dziedziny prawa (np. zagadnienia walutowe) gdzie prawo
tworzy wyłącznie Wspólnota – więc ucząc się prawa, będziesz się wprost uczył
prawa unijnego; są też takie, w których kształtowaniu uczestniczy i Wspólnota i
krajowe organy prawodawcze (materialne prawo gospodarcze); są też obszary prawa
w które Unia w zasadzie nie wkracza (np. prawo rodzinne).
To wielki przełom w polskim prawie i dla polskich prawników.
Prawo wspólnotowe ma pierwszeństwo przed prawem krajowym, tzn. gdyby po
wstąpieniu Polski ujawniła się sprzeczność w treści między jakakolwiek normą
naszego prawa wewnętrznego a prawem unijnym – stosować się będzie (np. w sądzie)
bezpośrednio prawo wspólnotowe. To wielka zmiana dla polskich prawników.
Na podstawie art. 2 traktatu akcesyjnego od dnia przystąpienia
Polski do Unii Europejskiej postanowienia traktatów ustanawiających Wspólnotę
Europejską, Europejską Wspólnotę Energii Atomowej, o Unii Europejskiej z
uwzględnieniem wszystkich zmian oraz postanowienia aktów 'prawa wtórnego' (w tym
rozporządzeń, dyrektyw, decyzji) staną się wiążące dla Polski i muszą być w
Polsce stosowane.
To fundamentalna zmiana także dlatego, że w prawie wspólnotowym
zderzają się dwa typy kultur prawnych: kontynentalne prawo stanowione i prawo
precedensowe (common law). Już w pierwszym semestrze, w ramach wstępu do
prawoznawstwa poznasz główne różnice między prawem anglosaskim, precedensowym i
stanowionym prawem państw kontynentalnej Europy.
Polskie organy wymiaru sprawiedliwości będą więc bezpośrednio stosować prawo
wspólnotowe. Będą też je interpretować. Prawo wewnętrzne Polski (o ile jest to
prawo mające swoje źródło w prawie wspólnotowym) interpretować będzie się tak,
aby cele norm unijnych zostały zachowane. Cele norm wspólnotowych muszą więc być
znane i uwzględniane przez wszystkich stosujących prawo przy wykładni prawa
krajowego.
Ten przełom dla naszego systemu prawa to także 'rewolucja' w
nawykach, stereotypach, mentalności wielu prawników w Polsce. Wszyscy musimy się
kształcić, aby jak najszybciej zdać sobie sprawę ze wszystkich konsekwencji
zasady bezpośredniego stosowania prawa, pierwszeństwa prawa wspólnotowego i
konsekwencji konfliktu między prawem wspólnoty a prawem polskim. Rozwiązując
konkretne problemy prawne dotąd robiliśmy to w kontekście polskiego systemu
prawnego, po wejściu do Unii – przede wszystkim w obszarze materialnego prawa
gospodarczego – obejmować musimy o wiele szerszy, bo wspólnotowy, obszar
normatywny.
Te zagadnienia będą Państwo studiowali wiele lat. Aby więc nie
komplikować nadmiernie, ograniczymy się teraz jedynie do wstępnej
charakterystyki źródeł prawa Wspólnot Europejskich.
Współcześnie, profesjonalne role zawodowe, a klasyczne zawody prawnicze
szczególnie, odciskają się piętnem na całym życiu zawodowym wykonujących je
osób. Decydują o trybie życia, organizacji czasu, o świadomości grupowej, a
nawet mają wpływ na mentalny obraz świata. Jeśli nie jesteś gotów do
permanentnej edukacji przez całe życie, nie jesteś odporny na stres, nie masz
dobrych kompetencji komunikacyjnych i dużych zdolności adaptacyjnych – to nie są
zawody dla Ciebie.
W Polsce klasyczne profesje prawnicze można wykonywać po
ukończeniu wyższych (pięcioletnich) studiów prawniczych i aplikacji, która
kształci głównie umiejętności praktyczne. Aplikację kończą egzaminy. Ich
pozytywny wynik daje uprawnienia do wykonywania konkretnej profesji prawniczej.
Nie oznacza to jednak, że adwokat, czy notariusz może natychmiast rozpocząć
praktykę. To zależy do spełnienia wielu dodatkowych warunków, które określają
odpowiednie korporacje zawodowe albo możliwości i potrzeby etatowe sądów czy
prokuratury.
Prawnik bez aplikacji sądowej, prokuratorskiej, adwokackiej,
notarialnej, radcowskiej nie ma uprawnień do wykonywania w Polsce tych profesji.
A. Sędzia (często wraz z ławnikami, precyzyjniej więc mówiąc: sąd) rozstrzyga
spory i wymierza sprawiedliwość w imieniu państwa. Sądy w Polsce mają monopol na
sprawowanie wymiaru sprawiedliwości. Karierę sędziego rozpoczyna się w sądzie
rejonowym na stanowisku asesora. Potem można awansować do sądu okręgowego, a
następnie apelacyjnego. Sądy rejonowe, okręgowe i apelacyjne nazywamy się sądami
powszechnymi. Można także (od 01.01.2004 r.) pracować poza sądami powszechnymi w
wojewódzkich sądach administracyjnych, a następnie w Naczelnym Sądzie
Administracyjnym. Osobno działają sądy wojskowe. Naczelnym organem jest Sąd
Najwyższy. Sędziowie zasiadają też w Trybunale Konstytucyjnym.
W sądzie możesz pracować w wydziałach: grodzkim, cywilnym,
karnym, rodzinnym, dla nieletnich, pracy, ksiąg wieczystych, pracy i ubezpieczeń
społecznych, gospodarczym, penitencjarnym i nadzoru nad wykonywaniem orzeczeń
karnych, w Sądzie Antymonopolowym w Warszawie.
Droga do samodzielnego wykonywania zawodu jest więc następująca: 5 lat wyższych
studiów prawniczych w Polsce (lub za granicą, jeżeli studia są uznawane w
kraju).Po studiach masz do wyboru kilka wariantów dochodzenia do zawodu.
Wariant podstawowy: aplikacja sądowa (3 lata), zakończona
egzaminem sędziowskim. Po egzaminie co najmniej 3 lata musisz pracować jako
asesor. Potem, o ile ukończyłeś 29 lat i legitymujesz się dobrym stanem zdrowia,
masz szansę na powołanie na sędziego. A więc od tej chwili (zakładam, że tekst
czyta student I roku): 5 + 3 + 3 = 11.
Masz więc przed sobą jedenaście lat dochodzenia do zawodu.
Są też inne warianty. Np. kończysz po studiach aplikację prokuratorską, co
najmniej 3 lata pracujesz jako asesor prokuratorski; albo: po studiach (musisz
ukończyć 24 lata) odbywasz roczną aplikację referendarską i 5 kolejnych lat
pracujesz na stanowisku referendarza sądowego.
Obecnie w Polsce jest około 9 tys. zawodowo czynnych sędziów.
Sędziowie są niezawiśli, tj. podporządkowani wyłącznie
Konstytucji i ustawom (a także ratyfikowanym umowom międzynarodowym za zgodą
wyrażoną w ustawie). Są powoływani przez Prezydenta RP, mają immunitet
sędziowski, są nieusuwalni. Nie mogą należeć do partii politycznych i podejmować
dodatkowej pracy (poza naukową).
W polskich sądach powszechnych obok zawodowych sędziów w
składach sądzących zasiadają też ławnicy. Ich rola jest nieco inna niż ławy
przysięgłych z 'Dwunastu gniewnych ludzi'. Ławników wybierają rady gmin. Ławnicy
muszą legitymować się nieskazitelnym charakterem, mieć od 30 do 65 lat, mieszkać
w miejscu kandydowania co najmniej od roku. Ławnik przy wydawaniu wyroku ma w
zasadzie takie same uprawnienia jak sędzia. To praca społeczna. W Polsce jest
około 45 tys. ławników. Obecnie dyskutuje się o ograniczeniu ich roli w sądach.
Wyrażany jest pogląd, że zakres spraw w których występują ławnicy jest za duży.
Postuluje się, aby orzekali tylko w sprawach najcięższych zbrodni i w sprawach
rozwodowych. To tendencja europejska. W wielu krajach Europy ograniczono ich
rolę do niezbędnego minimum (np. we Francji zasiadają tylko w sądach karnych
zajmujących się najcięższymi postępowaniami).
B. Prokurator stoi na straży praworządności i czuwa nad ściganiem przestępstw.
Prowadzi postępowanie przygotowawcze (przed postawieniem aktu oskarżenia w
sądzie) samodzielnie, albo nadzoruje Policję w tym zakresie. W sądzie – oskarża.
Aplikacja prokuratorska trwa 3 lata i kończy się egzaminem. Karierę rozpoczyna
się w prokuraturze rejonowej. Potem można pracować w prokuraturze okręgowej,
apelacyjnej i Krajowej. Poza prokuraturą powszechną można pracować w wojskowych
jednostkach organizacyjnych prokuratury oraz w Instytucie Pamięci Narodowej.
Naczelnym organem Prokuratury jest Prokurator Generalny. Funkcję
tę sprawuje Minister Sprawiedliwości.
Prokurator jest obowiązany do podejmowania działań określonych w
ustawach, kierując się zasadą bezstronności i równego traktowania wszystkich
obywateli. Przy wykonywaniu czynności prokurator jest niezależny. Prokurator
jest jednak obowiązany wykonywać zarządzenia, wytyczne i polecenia przełożonego
prokuratora. Jeżeli nie zgadza się z poleceniem, może żądać jego zmiany lub
wyłączenia go od wykonywania czynności albo udziału w sprawie.
Prokurator jest obowiązany w służbie i poza służbą powinien
strzec powagi sprawowanego urzędu i unikać wszystkiego, co mogłoby przynieść
ujmę godności prokuratora lub osłabić zaufanie do jego bezstronności. Nie może
należeć do partii politycznej ani brać udziału w żadnej działalności
politycznej.
Obecnie w Polsce jest około 6 tys. czynnych zawodowo
prokuratorów.
C. Referendarze sądowi i asystenci sędziego należą do grupy pomocniczych
pracowników sądowych (są też sekretarze sądowi). To nowe zawody w Polsce.
Referendarzem sądowym może zostać magister prawa, który ukończył 24 lata i odbył
roczną aplikację. Po pięciu latach pracy może przystąpić do egzaminu
sędziowskiego.
Asystentem sędziego może zostać magister prawa, który ukończył 26 lat i odbył
roczną aplikację. Po pięciu latach pracy może także przystąpić do egzaminu
sędziowskiego.
D. Notariusz jest powołany do dokonywania czynności, którym podmioty są
obowiązane albo pragną nadać formę notarialną.
Notariusz jest osobą zaufania publicznego, korzysta z ochrony przysługującej
funkcjonariuszom publicznym, podlega w dość szerokim zakresie nadzorowi Ministra
Sprawiedliwości. Dokumenty wystawione przez notariusza mają charakter dokumentów
urzędowych. Charakter czynności zawodowych notariusza oraz sposób ich
wykonywania mają też cechy wolnego zawodu.
Notariusze tworzą samorząd notarialny. Notariuszem zostać można
po odbyciu aplikacji notarialnej i egzaminie notarialnym. Trzeba ponadto
pracować co najmniej 2 lata w charakterze asesora notarialnego i ukończyć 26
lat. Notariusza powołuje Minister Sprawiedliwości. Notariusz prowadzi kancelarię
i powinien osobiście dokonywać wszystkich czynności (np. sporządzać akty
notarialne, poświadczenia, spisywać protokoły, przygotowywać odpisy dokumentów).
Obecnie zawód wykonuje około 1,6 tys. notariuszy.
E. Adwokat i radca prawny. Zawody te należą do tzw. wolnych zawodów. Przyjmuje
się, że 'wolny zawód' to profesja, która wyróżnia się:
- służebnością publiczną zawodu, wyrażającą się misją ochrony rozwijania lub
gwarantowania dóbr wyższego rzędu (życia, zdrowia, sztuki, własności
intelektualnej, mienia wielkiej wartości, ładu społecznego i publicznego, praw i
wolności jednostki itp.),
- intelektualnym charakterem czynności zawodowych wymagającym specjalistycznej
edukacji, często też praktyki,
- intelektualną i ekonomiczną niezależnością osoby wykonującej wolny zawód,
- związaniem szczególnymi zasadami etyki zawodowej,
- obowiązkową przynależnością do właściwej korporacji zawodowej (samorządu
zawodowego),
- świadczeniem usług na własną odpowiedzialność.
Wolne zawody prawnicze w Polsce lat dziewięćdziesiątych były
terenem ostrej konfrontacji między adwokatami a radcami prawnymi. Od 1997 r.
radcowie uzyskali znaczne rozszerzenie swoich kompetencji, a adwokaci utracili
monopol na świadczenie wielu usług. W sensie przedmiotowym spod zakresu
czynności zawodowych radcy wyłączone są obecnie tylko sprawy karne, rodzinne i
opiekuńcze. Radca w sprawach karnych może występować jedynie jako pełnomocnik
oskarżyciela posiłkowego oraz powoda cywilnego, jeżeli jest nim instytucja
państwowa, społeczna lub przedsiębiorca, a także występować jako pełnomocnik
pokrzywdzonego przedsiębiorcy oraz jako pełnomocnik interwenta i podmiotu
pociągniętego do odpowiedzialności posiłkowej w sprawach o przestępstwa i
wykroczenia skarbowe.
Oba zawody są obecnie bardzo zbliżone pod wieloma względami,
takimi jak np. dostęp do zawodu, uprawnienia i obowiązki, zasady organizacji
samorządów, zasady etyki zawodowej.
Korporacje zawodowe adwokatów i radców mają znaczny stopień samorządności i
autonomii w kreowaniu wielu istotnych standardów postępowania, decydują o
dopuszczeniu do uprawiania danego zawodu i o stosowaniu środków dyscyplinujących
swoich członków. Korporacje są formą zdecentralizowanej administracji
publicznej, podlegają nadzorowi państwa oraz sądowej kontroli rozstrzygnięć
adresowanych do swoich członków.
Obecnie trwa dyskusja o dostępie do wolnych zawodów prawniczych
(w tym i do zawodu notariusza).
Dopuszczenie do wykonywania pewnych zawodów to tradycja wywodząca się ze
średniowiecza. Samorządy zawodowe (korporacje zawodowe) tradycyjnie decydują o
tym, kto będzie ich członkiem. Po to są między innymi tworzone. Samorządami
zawodowymi objętych jest także kilka innych zawodów, w których preferowane jest
wykształcenie prawnicze albo które można wykonywać po prawie (komornik, rzecznik
patentowy, doradca podatkowy, kurator sądowy). Jest to więc problem szerszy: czy
korporacje powinny mieć prawo do dopuszczania do zawodów oraz w jakim zakresie
państwo powinno nadzorować proces rekrutacji i określać zasady wykonywania
pewnych profesji? Gdzie jest racjonalna granica? Korporacje zawodowe (jest ich w
Polsce coraz więcej) mają obowiązek dbać o poziom profesjonalizmu swoich
członków, ale nie może to oznaczać blokowania dostępu do zawodu w obawie przed
konkurencją ze strony młodszych kadr. W ogromnej większości państw europejskich
adwokatem zostaje się na podstawie egzaminu organizowanego przez państwo lub z
udziałem państwa (np. w Wielkiej Brytanii, Francji, Niemczech). Korporacje
adwokackie nie decydują tam same, kto dostaje się na aplikację. Najbardziej
liberalna jest Hiszpania – praktyka adwokacka jest tam otwarta dla każdego
absolwenta prawa, który znajdzie zatrudnienie w już działającej kancelarii
prawniczej.
Adwokat świadczy pomoc prawną osobom fizycznym, przedsiębiorcom oraz jednostkom
organizacyjnym – organom państwowym, samorządowym, organizacjom społecznym i
innym jednostkom nie posiadającym osobowości prawnej.
Zasięg podmiotowy i przedmiotowy pomocy prawnej udzielanej przez
adwokata nie jest w zasadzie ograniczony prawem, a w wykonywaniu swoich
obowiązków zawodowych adwokat podlega tylko Konstytucji i ustawom. W czasie i w
związku z wykonywaniem zawodu adwokat korzysta z ochrony prawnej, podobnie jak
sędzia i prokurator. Jego tytuł zawodowy 'adwokat' podlega ochronie prawnej.
Adwokatura (palestra) to ogół adwokatów i aplikantów adwokackich zorganizowanych
na zasadach samorządu zawodowego.
Adwokat, wykonując swój zawód udziela porad prawnych, sporządza
opinie prawne i opracowuje projekty aktów prawnych. Na podstawie udzielonego
pełnomocnictwa występuje przed sądami i urzędami. Coraz częściej negocjuje w
imieniu klienta.
Adwokaci pracują obecnie głównie w indywidualnych kancelariach adwokackich albo
w spółkach (jawnej, cywilnej, komandytowej, partnerskiej). Często w spółkach
pracują adwokaci i radcowie prawni, przy czym wyłącznym przedmiotem ich
działalności musi być świadczenie pomocy prawnej. Siedzibę zawodową adwokata, na
jego wniosek, wyznacza okręgowa rada adwokacka.
Adwokaci zorganizowani są w samorząd adwokacki. Nadzór nad ich działalnością
sprawuje Minister Sprawiedliwości.
Obecnie zawód wykonuje około 7 tys. adwokatów.
Radca prawny świadczy pomoc prawną, polegającą w szczególności
na udzielaniu porad prawnych sporządzaniu opinii prawnych, opracowywaniu
projektów aktów prawnych, oraz występowaniu przed sądami i urzędami w
charakterze zastępstwa prawnego i procesowego. Coraz częściej tez negocjuje
umowy w imieniu klienta. Celem pomocy prawnej jest ochrona prawna interesów
podmiotów na rzecz których jest wykonywana.
Radcowie prawni zorganizowani są na zasadach samorządu
zawodowego. Tytuł zawodowy 'radca prawny' podlega ochronie prawnej. Radca prawny
wykonuje zawód zgodnie z prawem ze starannością wynikającą z wiedzy prawniczej
oraz etyki radcy prawnego (kodeksu etyki radcy prawnego).
Radca prawny wykonuje swój zawód jako zawód 'wolny' albo w ramach stosunku
pracy. Jest dyskusyjne w doktrynie, czy radca zatrudniony w przedsiębiorstwie
albo innej jednostce w ramach umowy o pracę wykonuje nadal 'wolny zawód'.
Jeśli radca prawny wykonuje swój zawód jako 'wolny', to robi to:
- na podstawie umowy zlecenia,
- w kancelarii radcy prawnego,
- w spółce (jawnej, cywilnej, komandytowej, partnerskiej).
W spółce może pracować razem z adwokatami.
Jeśli natomiast radca prawny wykonuje swój zawód w ramach
stosunku pracy, to zajmuje wtedy samodzielne stanowisko, podległe bezpośrednio
kierownikowi jednostki organizacyjnej. Jeśli w jednostce pracuje wielu radców,
mogą być zorganizowani w komórki, biura itp., jednak każdy z nich podlega
bezpośrednio kierownikowi.
Radca może być zatrudniony w więcej niż jednej jednostce
organizacyjnej.
Zawód można wykonywać jednocześnie w różnych formach, a więc w stosunku pracy i
w kancelarii, spółce lub na podstawie umowy zlecenia.
Obecnie wykonuje zawód ponad 20 tys. radców.
Po wejściu do Unii Europejskiej polscy adwokaci i radcowie muszą liczyć się z
konkurencją unijnych kolegów, dla których otworzy się polski rynek pomocy
prawnej. Jednocześnie sami mają szansę na pracę w państwach Unii.
Prawnicy, tradycyjnie utożsamiani głównie z sądami, obecnie przede wszystkim
obsługują sferę gospodarczą. Tradycyjny punkt widzenia ustawiający nas jedynie w
roli stróżów porządku prawnego ustąpił nowej perspektywie. Prawnik (wykonujący
wiele zawodów, nie tylko adwokata i radcy prawnego) to aktywny doradca,
konsultant, ekspert, negocjator, partner biznesmena, menedżera, finansisty ...
Doradzając w sferze gospodarczej musi znać stosowane tam reguły gry i reguły
wygrywania. Sprawy sądowe to także obecnie w większości sprawy gospodarcze (dla
przykładu: sprawy karne stanowią około 15% wszystkich spraw w polskich sądach).
Polscy prawnicy stają obecnie przed wieloma poważnymi
wyzwaniami. Przede wszystkim, niezależnie od doświadczenia, wszyscy uczą się
bardzo intensywnie.
Po pierwsze, wiąże się to z wejściem do Unii. Materialne prawo
unijne to głównie szeroko rozumiane prawo gospodarcze. Przedsiębiorcy
zainteresowani są współpracą z prawnikami znającymi prawo wspólnotowe.
Po drugie, działając w obrocie gospodarczym, wiedzą, że ich
współpraca z przedsiębiorcami powinna mieć charakter partnerski, symetryczny.
Oznacza to, że prawnicy rozumieją, iż dla porozumienia konieczne jest dobre
przygotowanie makro- i mikroekonomiczne. Aby wskazać przedsiębiorcy jakie
możliwości daje mu obowiązujące prawo i aktywnie uczestniczyć w wyborze
rozwiązania optymalnego dla firmy trzeba rozumieć procesy gospodarcze.
Po trzecie, rozwijający się intensywnie e-biznes wymaga od
prawników kwalifikacji z zakresu e-prawa, umiejętności korzystania z internetu.
Tak więc podejmując studia prawnicze trzeba odrzucić m.in.
mitogenne, zdroworozsądkowe nastawienie do ekonomii, finansów i zarządzania.
Studenci prawa niekiedy pozostają w błędnym mniemaniu, że zdroworozsądkowe
podejście do gospodarki wystarczy, a w działaniu rynku nie ma niczego, czego by
się nie dało 'rozszyfrować' ogólnodostępnymi środkami (i odwrotnie: tak o prawie
niekiedy myślą studenci ekonomii). Nic bardziej błędnego. Nie do dziś wiadomo,
że złożone problemy mają zawsze proste i łatwe do zrozumienia, ale często złe
rozwiązania. Trzeba się więc uczyć ekonomii. Nic poważnego w gospodarce nie
dzieję się i w przyszłości nie będzie się działo bez udziału prawników.
Gospodarka stanowi więc obecnie jeden z głównych kontekstów
działania prawa w państwach wysoko rozwiniętych. Konsekwencje prawne powodują
lub powodować mogą niemal wszystkie znane prawoznawstwu instytucje prawne. Prawo
w Polsce jest niestety często ekonomicznie dysfunkcjonalne (tj. nie służy
rozwojowi gospodarki) co prowadzi nie tylko do zniszczenia racjonalności samego
postępowania gospodarczego, ale i rykoszetem godzi w prestiż samego prawa.
W 2004 roku Polska będzie członkiem Unii Europejskiej, a polskie
przedsiębiorstwa staną się pełnoprawnymi podmiotami Jednolitego Rynku –
największego wielonarodowego, zintegrowanego rynku świata.
To, w jakim stopniu z prawa europejskiego skorzystają obywatele
i polscy przedsiębiorcy zależy w znacznej mierze od poziomu doradczych i
eksperckich usług prawniczych w Polsce.
Na rynku tych usług już obecnie panuje obecnie ostra konkurencja, walka o
klienta. Od prawników wymaga się umiejętności świadczenia szerokiego wachlarza
wyspecjalizowanych usług, często jednocześnie w wielu państwach o różnych
systemach prawnych. Stąd firmy prawnicze z jednej strony rozrastają się, a w
nich tworzą się wyspecjalizowane zespoły, z drugiej – tworzone są spółki
wąskospecjalistyczne, zajmujące się wybranymi dziedzinami prawa. Wydaje się, że
tylko duże kancelarie wyspecjalizowane w różnych dziedzinach prawa i małe
eksperckie mają szansę w przyszłości utrzymać dużych klientów: banki,
towarzystwa ubezpieczeniowe, wielkie przedsiębiorstwa. Takie kancelarie
utrzymują już obecnie szerokie kontakty z zagranicznymi firmami prawniczymi, a
nowych klientów pozyskują głównie przez rekomendacje.
Małym, nie wyspecjalizowanym kancelariom pozostaną do obsługi drobni
przedsiębiorcy i osoby fizyczne na rynku lokalnym.
Na rynku pozostaną też indywidualne kancelarie adwokackie, głównie
wyspecjalizowane w sprawach karnych.
Kancelarie wyspecjalizowane w obsłudze biznesu współpracują z
ekonomistami, finansistami, ekspertami od zarządzania. Pracują często
jednocześnie dla kilku sektorów gospodarki (np. transport, energetyka,
telekomunikacja, media). Doradca i ekspert prawny musi znać bardzo dobrze sektor
gospodarki w którym się specjalizuje, często korzystać też z doświadczenia
prawników z innych krajów ...
Transakcje rynku kapitałowego i finansowego, fuzje, przejęcia
przedsiębiorstw, prywatyzacje, restrukturyzacje, upadłości, obsługa emisji
papierów wartościowych, arbitraż, ochrona własności przemysłowej, ochrona
konkurencji, reklama, nowe technologie, ochrona praw autorskich – to przykładowe
obszary zainteresowań ekspertów prawnych.
Ponadto wiele organizacji, a zwłaszcza przedsiębiorstw
walczących o przeżycie, rozwój i uzyskanie przewagi konkurencyjnej, w obliczu
globalnych przemian gospodarki, szuka obecnie nowych sposobów zarządzania. Tu
także potrzebna jest pomoc prawna. Prawnicy z konsultingu zewnętrznego,
kancelarie prawne i wewnętrzni doradcy prawni powinni umieć wspomagać
reengineering (radykalne przeprojektowanie firmy), lean menagement (radykalne
uproszczenie organizacji i zarządzania) czy benchmarking (opracowywanie dróg
innowacji przez porównanie z najlepszymi) w organizacji.
Powinni być także gotowi do współpracy w ramach wirtualnych przedsiębiorstw, tj.
tworzących sieć ogniw współpracujących w celu wykonania konkretnego zadania, a
po jego wykonaniu – rozdzielających się.
Muszą też liczyć się z tendencją do wprowadzania w firmach
outsourcingu (rezygnacja z usług, które nie stanowią głównych zadań firmy), bo
również usługi prawnicze częściej usuwane są na zewnątrz firm.
W rankingu Światowego Forum Ekonomicznego Polska spadła w 2002 roku z 41 na 51
miejsce. Na ocenie wolności gospodarczej zaważyła: rosnąca w Polsce korupcja,
niski poziom ustawodawstwa gospodarczego i fatalne funkcjonowanie (opieszałość)
sądów gospodarczych. Dodajmy do tego: wysokie bezrobocie, wysokie koszty
inwestycji bezpośrednich, 'obrona' deficytowych państwowych przedsiębiorstw
przed prywatyzacją – i oto prawnicy w Polsce są teraz w gorszej sytuacji niż
kilka lat temu.
Z drugiej strony, absolwentów prawa jest dziś na rynku tak
wielu, że na przyjęcie do dużych renomowanych kancelarii zaraz po studiach
raczej trudno liczyć. Jeszcze kilka lat temu młodzi prawnicy i aplikanci znający
dwa języki obce mogli wybierać oferty pracy. Mam nadzieję, że jak Państwo będą
kończyli studia, znowu tak będzie. Jednak trzeba myśleć też o innych
rozwiązaniach
Przede wszystkim należy rozważyć możliwość podjęcia pracy w administracji
rządowej i samorządowej. Oto przykładowe możliwości:
8.1. Legislator.
W urzędach centralnych pracują prawnicy wyspecjalizowani w opracowywaniu tekstów
projektów aktów prawodawczych. Są to na ogół prawnicy z danym doświadczeniem
zawodowym, wielu z nich ukończyło aplikację legislacyjną organizowaną przez
urząd Rady Ministrów. Dobrą drogą do zawodu może być ukończenie aplikacji
sejmowej.
8.2. Służba cywilna.
Praca w administracji to m.in. możliwość zatrudnienia w korpusie służby
cywilnej. Nabór do służby jest otwarty i konkurencyjny. Dobrą drogą może być
ukończenie po studiach Krajowej Szkoły Administracji Publicznej.
Jest też wiele innych ciekawych możliwości, o których była mowa na początku
części I.
Wykłady, ćwiczenia, konwersatoria, seminaria są prowadzone w różny sposób (od
tradycyjnych form po multimedialne). To zależy od przedmiotu, wykładowcy,
wielkości grupy studenckiej, sali i wielu innych okoliczności.
Warto jednak, aby student I roku od początku zastanowił się nad
swoją własną strategią studiów i wybrał odpowiednie taktyki działania. Warto
uczestniczyć we wszystkich zajęciach, od początku poznać zasady korzystania z
bibliotek i nauczyć się szukać informacji prawnej w internecie. Należy nauczyć
się zarządzać swoim czasem. To dla prawnika bardzo cenna umiejętność. Dobrze
jest uczyć się niektórych zagadnień w małej grupie (obecnie pracodawcy w Polsce
zauważają, że absolwenci prawa mają pewne trudności w pracy zespołowej).
Oczywiście trzeba pogłębiać znajomość języków obcych. A ponadto dla przykładu:
- Zainteresuj się kołami naukowymi na Twoim wydziale i włącz się
w pracę jednego z nich. Jeśli kół naukowych nie ma, albo słabo działają – sam
zorganizuj z kolegami nowe koło naukowe.
- Zorientuj się, czy jest na Twoim wydziale 'klinika prawa'.
'Klinika prawa' to studencka poradnia prawna. W takiej poradni studenci prawa
pod merytorycznym nadzorem pracowników naukowych udzielają porad prawnych osobom
niezamożnym. W ten sposób pomagają innym, a jednocześnie uczą się stosowania
prawa w praktyce (informacje o klinikach prawa: www.fupp.org.pl). Pomysł na
'kliniki prawa' przywędrował do Polski z uczelni amerykańskich. W 'klinice
prawa' możesz pracować dopiero na III, IV i V roku. Jeśli na Twoim wydziale
jeszcze poradni nie ma – zainicjuj jej powstanie. W 'klinice' będziesz w
przyszłości udzielał porad prawnych i pisał pisma procesowe.
- Zainteresuj się, czy na Twoim wydziale realizowany jest
program 'Street Law' (także z rodowodem amerykańskim). Jest to program, którego
celem jest edukacja prawna w środowiskach zagrożonych (np. domy poprawcze) i w
szkołach. Studenci uczą prawa innych. Wiadomo, że ucząc innych uczysz się też
bardzo skutecznie sam. Jeśli taki program na wydziale jeszcze nie działa –
zajmij się tym.
- Dowiedz się, czy na Twoim wydziale odbywał się kiedyś 'Moot
Court'. To program symulowanych rozpraw sądowych. Na niektórych wydziałach
odbywają się takie starannie przygotowane konkursy, również w języku angielskim,
z udziałem ekip z zagranicy. Uczestnikiem może być student I roku. Jeśli 'Moot
Court’u' nie było – zajmij się tym (por. konkurs:
www.uni.torun.pl/~nomini).
- Zainteresuj się, czy na Twoim wydziale jest Klub Debat
Parlamentarnych (por. www.univ.gda.pl/kds) i czy odbywały turnieje debat
parlamentarnych. Jeśli nie ma, zorganizuj. Będziesz kształcił (także w języku
angielskim) swoje umiejętności retoryczne.
- Zauważ, że co roku jest organizowany Ogólnopolski Konkurs
Krasomówczy. Poprzedzają go konkursy wydziałowe. Weź udział. Zdobędziesz
doświadczenie oratorskie.
- Czytaj 'Edukację Prawniczą'. W niej znajdziesz informacje o
rozmaitych konkursach dla studentów prawa. Weź udział np. w ogólnopolskim
konkursie na glosę do orzeczenia Sądu Najwyższego albo na esej prawniczy. Czytaj
wiele gazet i miesięczników prawnych.
- Zastanów się nad zorganizowaniem wraz ze studentami ekonomii,
zarządzania i marketingu lub finansów symulacyjnej firmy. Jej istotą jest
naśladownictwo pracy autentycznego przedsiębiorstwa w którym wszystkie operacje
gospodarcze i inne działania są autentyczne, fikcyjny jest natomiast towar i
pieniądz oraz zakres spraw, którymi firma się zajmuje.(zob. Centrala Firm
Symulacyjnych w Zielonej Górze i Sieć Firm Symulacyjnych 'Europen'). Student
prawa może zdobyć w ten spowiele praktycznej wiedzy doradzając kompleksowo w
sprawach prawno-organizacyjnych, menedżerskich, pracowniczych, rachunkowych,
ubezpieczeniowych, itd.
- Zacznij działać w Europejskim Stowarzyszeniu Studentów Prawa (ELSA
Poland) (www.elsa.org.pl). Stowarzyszenie da Ci wiele nowych możliwości
zdobywania doświadczenia praktycznego działania w grupie i ułatwi kontakty
międzynarodowe.
- Pomyśl o wyjeździe na semestr za granicę w ramach programu
Socrates.
- Zorientuj się, czy na wydziale działa jakaś 'szkoła prawa
obcego' (są np. szkoły prawa angielskiego, niemieckiego). Weź udział w zajęciach
w języku obcym.
- Wymyśl sam coś oryginalnego. Pracownicy wydziału na pewno
pomogą w organizacji każdego ciekawego przedsięwzięcia.